برگرفته از فر ایران

ندا سیجانی

در پناه کوه زاگرس و حاشیه شمالی شوش تپه‎های میان رودخانه دز و کارون از یک تپه بزرگ و نسبتا مرتفع و چند تپه کوچک تشکیل شده‏اند. این تپه‎ها روزگاری پوشیده از کوزه شکسته‎های فراوانی بود که پس از نخستین مطالعه و بررسی روشن شد که عهد پیش از خط باقی مانده‎اند.

این منطقه در جلگه‎ای که آبادی‎های شاه‎آباد در شمال، شلگهی در غرب، کهنک در شمال شرقی و دولتی و جلیعه در جنوب آن واقع‎اند و در میان دشتی وسیع و در 40 کیلو‎متری جنوب‎شرقی دزفول قرار دارد.

چغامیش شهری از دوران پیش از اختراع خط است و قدمت آن به حدود 34 قرن پیش از میلاد می‎رسد. چغامیش را باید نخستین مرکز ایران دانست که خط و کتاب، اول بار در آن جا ظاهر شده است. امتیاز حفاری این تپه را هیات مشترک باستان‎شناسان اعزامی از دانشگاه کالیفرنیا و موسسه شرق‏شناسی دانشگاه شیکاگو به سرپرستی پروفسور پینهاوس دولوگاز به نام موسسه اورینال از ایران درخواست کرد. پس از وی دکتر هلن کانتور در سال‎های 1961 تا 1976 میلادی کاوش کرد. این دانشمندان 4 بار و به تناوب در تپه‎های چغامیش به کاوش‎های باستان‎شناسی پرداختند. در میان اشیای مکشوفه، قدیمی‎ترین و جالب‎ترین سند دریانوردی را که به نوشته‎ آن‌ها ریشه فرهگی آن 6 هزار سال قبل از میلاد برمی‏گردد کشف کرده و به جهانیان عرضه داشته‏اند. این مهر گلین، یک کشتی را با سرنشینان نشان می‎دهد. در این کشتی یک سردار پیروز ایرانی، بازگشته از جنگ، نشسته و اسیران زانوزده در جلوی او دیده می‎شوند هم‌چنین در این مهر یک گاو نر و یک پرچم هلالی شکل هم دیده می‎شوند. نقش‎های برجسته پاسارگار نمایانگر توانمندی‎ دریایی ایرانیان و فرمانروایی ایشان بر هفت دریاست. اما در ارتباط با سند دریایی ایرانیان که در چغامیش اثر مهر‎های استوانه‎ای است. این مهر‎ها قطعات سنگی بودند که روی آن‌ها تصاویری حک شده بود که با این وسیله روی ظروف و غیره علامت‎گذاری می‎کردند. یکی از این مهر‎ها پادشاهی را نشان می‎دهد که از جنگ برمی‎گردد که در قایقی نشسته و عده‎ای اسیر دست بسته در جلوی پاهای او افتاده‎اند.

در یک دست فرمانده، گرز و در دست دیگرش ریسمانی است که با آن اسیران را نگاه داشته است. در این ککشتی تصویر دریانوردی به چشم می‎خورد که یکی از آن‌ها روی دماغه کشتی نشسته و شیئی شبیه علامت یا پرچمی را در دست دارد.
به اعتقاد پروفسور دلوگاز این تصویر نمایشگر یک جنگ دریایی است که به احتمال زیاد در رودخانه‎های داخلی روی داده، چند لوح گلی نیز با اشکالی از نقطه و خط فشرده کشف شده و عقیده من بر این است که اینها تنها سیستم اعداد بود که به احتمال قوی برای مقاصد حسابداری به کار می‎رفته است. اما مشاهده گاو لوح روی این نقش گلی که یکی از جاشو‎ها به مراقبت از آن می‎پردازد حاکی از آن است که فرمانده کشتی از راه دوری برمی‎گردد و نیز رسم همراه بردن حیوانات زنده در کشتی‎ها از زمان‎های گذشته میان دریا‎نوردان ایرانی خلیج‎فارس معمول بوده است. در میان چیز‎های فراوان و مختلف دوران پیشاز خط آن چه از همه پرمعناتر بود و ما را بهتر به چگونگی آن دوران آگاه کرد اثر مهرهای استوانه‎ای روی گل نرم بود. صحنه‎ها و موضوع‎هایی که صد‎ها اثر مهر یافته شده در چغامیش را نشان می‎دهند بسیار تنوع دارد. در این نقش‎ها جانور، آدم و دیو هر کدام به فعالیتی سرگرم هستند و ساده‎ترین این طرح‎ها که تنها جانوران و گیاهان را نشان داده از هر پیشرفته‎ حکاکی روی سنگ حکایت می‎کند.

حالت‎‎های اصلی جانوران با برجستگی‎های دقیق تجسم یافته است. اگر هنرمندان به طور کلی از واقعیت‎ الهام می‎گرفته‎اند اسیر اوهام نمی‎شده‎اند. موجودات غیر واقعی مانند بز کوهی دو سر یا شیری که مانند آدم زانو زده آزادان با دنیای واقعی در آمیخته است.
در آن‌ها صحنه‎های فعالیت انسانی با واقع‎بینی ترسیم شده است.
از جمله در آن‌ها مردانی دیده می‎شود که بز و گوسفندی را راهنمایی می‎کنند، قسمت‎های خالی صحنه عموما با ظرف‎هایی پر شده که ظاهر شبانان و ماست‎بندان به کار می‎برده‎اند، روی دو قطعه گل که اثر یک مهر منعکس است 2 زن دیده می‎شود، یک سمت راست نشسته نخ می‎ریسد و دیگری مشکی دو دهانه را می‎زند.
بخش بزرگی از مهر‎های چغامیش موضو‎ع‎های نظامی را نشان می‎دهد. روی دیگر نمونه‎هایی از جنگ‎ها دیده شده است. روی یک اثر مهر چهره بزرگ تیر‎اندای دیده می‎شود که تجهیزات وی جزو به جزو پیداست. این صحنه که تا به امروز در هیچ کجا مانند ندارد گروهی مرد را نشان می‎دهد که با گام‎های فشرده راه می‎روند، گویا یک واحد نظامی آزموده و با انضباط است. هم‎چنین در این تپه تعداد یادی الواح گلی (شمارشی) و قطعات و ظروف و کاسه‎های سفالی مشهور به «لبه واریخته» که از سفالینه‎های شاخص دوره آغاز کتابت است به دست آمده است؛ سفال‎هایی که سخت صیقل یافته‎ و اغلب این سفال‎‏ها با موضوع‎هایی نقاشی شده که طرز شگفت‎انگیزی به نسبت آن زمان پیشرفته بوده است.
سفال‎های دوران‎های بعدی با نقش‎های هندسی تزیین شده که تنگ هم و با موتیف‎های مخصوص قلم خورده است. مقدار زیادی سفال به ابعاد و شکل‎های مختلف از آن جا بیرون آمده است. از قوطی کوچک آرایشی گرفته تا خم‎های بزرگ ثابت که برای انبار کردن آذوقه به کار می‎رفته است که همه منعکس کننده شغل‎های اهالی و کار مربوط به محله‎های مختلف شهر است و چند شی کیشی که نشانه‎هایی از زندگانی مذهبی است.

چغامیش به شماره 487 در سال 1344 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است و نام یکی از بخش‎های سه گانه شهرستان دزفول به مرکزیت شهرک دولتی است. بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت بخش چغامیش شهرستان دزفول در سال 1358 برابر با 28 هزار و 368 نفر بوده است.