اقدام به قطع رابطه با دولت انگلستان آخرین و شدیدترین عملی بود که دولت ایران در مقابل کارشکنی‌ها و روش غیردوستانه‌ی انگلستان پس از ملی شدن صنعت نفت به آن مبادرت نمود.

نیروی دریایی و هوایی ایران به تلافی بمباران و گلوله‌باران پالایشگاه آبادان، در یک عملیات مشترک، بندر «البکر» (واقع در کرانه‌ی اروندرود) را که بندر اصلی صدور نفت عراق به شمار می‌رفت، در هم کوبیدند و تاسیسات بندری و نفتی آن را، از کار انداختند.

با اشغال ایران از سوی متفقین در جریان جنگ دوم جهانی، روسها نیمه‌ی شمالی ایران را اشغال کردند. روسها برای جدایی آذربایجان از ایران، اقدام به بنیانگذاری فرقه‌ی دموکرات آذربایجان کردند. فرقه‌ی دموکرات در دوران یکساله‌ی حکومت، از هیچ جنایت علیه مردم و قتل و غارت و مصادره‌ی اموال آنان، خودداری نکرد. بیشتر سردمداران فرقه‌ی دموکرات، عناصری بودند با سوءپیشینه که با حمایت روسها، بر جان و مال و ناموس مردم آذربایجان مسلط شده بودند.

با سقوط رژیم شاهنشاهى در سال ١٣۵٧ خورشیدى، ایران که یکى از پایگاه‌هاى مهم غرب در خاورمیانه و غرب آسیا محسوب مى‌شد و با روسیه شوروى و دو کشور دوست و هم پیمان آن یعنى افغانستان و عراق همسایه بود، صحنه فعالیت‌ها و کشمکش‌هاى آشکار و نهان میان گروه‌هاى سیاسى و عقیدتى گوناگون شد. در ماه‌هاى اول و در اولین سال سرنگونى رژیم شاهنشاهى که کشور در هرج و مرج به سر می برد و حکومت جدید هنوز پایه‌هاى قدرت خود را مستحکم نکرده بود، ایران صحنه فعالیت‌هاى پنهانى براى دستیابى و قاچاق دونوع کالاى گرانبها شده بود: قاچاق اشیای عتیقه و قاچاق اسرار مملکتى. 

بدون تردید کودتای 28 مرداد 1332 سرآغاز فصل تازه ای در تاریخ سیاسی معاصر ایران است که به سقوط دولت ملی دکتر مصدق و حاکمیت خفقان شدید در جامعه انجامید. با وقوع کودتا، دستگیری رجال سیاسی، انحلال احزاب و تعطیلی بسیاری از نشریات در دستور کار قرار گرفت. اما به رغم تضییقات و فشار دستگاه دیکتاتوری، از فردای وقوع کودتا، مردم حتی یک روز نیز روند مخالفت با هیئت حاکمه را متوقف نکردند. در نوشتار حاضر موقعیت جنبش دانشجویی از 28 مرداد تا 16 آذر 1332 مورد بررسی قرار گرفته است، هر چند با محور قرار دادن نقش دانشجویان در 110 روز بحرانی یاد شده، در حد بضاعت مزجاه و کاوش در مآخذ موجود سعی موجزی در تشریح جایگاه حائز اهمیت آنان در آن برهه حساس به عمل آمده است.

جنگ‌های ایران و روسیه بخصوص در دور دوم خود، به معاهده ترکمانچای منجر شد. این معاهده از جهات بسیاری قابل توجه است، نخست آن که پس از معاهده گلستان، دومین تجربه دیپلماتیک ایران تا آن زمان بود و نکته مهم‌تر آن که ایرانی‌ها با گذار از این معاهده، در مذاکرات بعدی سعی کردند پخته‌عمل کنند.